انباشت کوه زباله در جنگل سراوان رشت
گروه کار محیط زیست: دکتر حسین جهانسوز، دکتر خلیل خانی، حمید معاصر، خانم زهره روشن غیاثی، خانم الهام زندی، مهندس محمود مقدس و رضا تند۔
بحران پسماند به یکی از بزرگترین تهدیدهای زیستمحیطی، بهداشتی، اقتصادی وسیاسی قرن بیست ویکم تبدیل شده است۔ رشد جمعیت، شهرنشینی، مصرفگرایی، گسترش صنایع و ضعف نظام های مدیریت شهری، باعث شده اند حجم زبالههای تولید شده از ظرفیت طبیعی زمین برای جذب و تجزیه فراتر رود۔ پسماند دیگر فقط یک مشکل زیبایی شناختی شهری نیست؛ بلکه به منبعی برای آلودگی آب، خاک و هوا، انتشار گازهای سمی، گلخانهای، و شیوع گسترده انواع بیماریها تبدیل شده است۔ در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، از جمله ایران، دفن غیراصولی زبالهها، سوزاندن کنترل نشده و نبود سیستمهای بازیافت مؤثر، این بحران را به یک تهدید جدّی برای سلامت عمومی و امنیت زیستمحیطی بدل کرده است۔
امروزه اهداف سیستمهای سلامت در سه مقوله کلی؛ ارتقـای سـلامت، پاسخگویی و فراهم سازی نظام مشارکت مطلوب مـردم عنوان میشود و دولتها موظفند کلیه تلاشهای خود را در جهت ارتقای سلامت مردم معطوف سازند۔ بررسی ها نشـان داده اند توسعه پایدار بدون توّجه کافی و پرداختن به مقوله سلامت میسر نخواهد شد۔
تصویری ایده آل از نظم مکانی در یک مدیریت زیست محیطی علمی
وضعیت سلامت هرفرد، جامعه یاهرملّت ازتـأثیر متقابـل دو زیست محـیط تعیین میشود: یکی؛ محیط درونی انسـان و دیگـری محـیط پیرامـونش (محیط زیست)۔ بیماريها، به علت برهم خوردن توازن موجود بین انسان و محیط زیستش روی میدهد وپرواضح است که پیشگیری، درمان و مبارزه با بیمـاريها بـدون شـناخت کامل ازمحیط زیست انسان بسیار دشوارخواهد بود۔ هرموجود زنـده ای از مـواد پیرامـون خود به نحوی استفاده کرده و مواد زایدی را نیز به محیط دفع میکند۔ بنـابرایـن، بهسازی وتوّجه بنیادین به بهداشت محیط از ارکان پیشگیری و درمان بیماریهاوحفظ سلامت انسانها خواهدبود۔
حفاظت از بهداشت محیط به خصوص دفع زباله ها و زایدات دور ریخته با وسواس بی نظیری درتمام حکومتهای برخاسته ازرأی مردم مدیریت میشوند۔ معمولاً تیمی ازکارشناسان، دانشمندان برترحیطه زیست محیطی، مهندسین وتکنسینهای مجّرب این وظیفه حیاتی را عهده دارهستند۔ ازقبل چنین فعالیتهایی، کسب وکارهای گوناگون وکارنجات متعددی وارد بازارکارشده که همراه باخود اشتغالزایی بی شماری رارقم زده است۔
پسماند به هر ماده جامد، مایع یا گازی گفته میشود که پس از مصرف یا پایان یک فرایند تولید، بدون استفاده رها میشود۔ در گذشته، بیشتر پسماندهای انسانی از مواد طبیعی تشکیل میشدند و بهراحتی در چرخههای زیستی تجزیه میگردیدند۔ اما در دنیای مدرن، ترکیب زبالهها بهشدت تغییر کرده است۔ امروزه بخش بزرگی از پسماندها شامل پلاستیکها، فلزات سنگین، ترکیبات شیمیایی پایدار، داروها، مواد الکترونیکی و انواع مواد سمی است که صدها سال در محیط باقی میمانند۔
چگونگی جمع آوری و تفکیک پسماند
انسان مدرن نهتنها بسیار بیشتر از گذشته زباله تولید میکند، بلکه زبالههایی تولید میکند که طبیعت توان تجزیه آنها را ندارد۔ همین تضاد میان سرعت تولید و ظرفیت جذب محیط زیست، هسته اصلی بحران پسماند است۔
انواع پسماند و خطرات پنهان آنها: پسماندها به چند گروه اصلی تقسیم میشوند که هر یک ویژگیها و خطرات خاص خود را دارند؛
الف – پسماند شهری
شامل زبالههای خانگی، بقایای غذا، پلاستیک، کاغذ، شیشه و منسوجات است۔ اگرچه بسیاری از این مواد قابل بازیافت یا تجزیه هستند، اما در صورت دفن مخلوط و غیراصولی، به منبع آلودگی تبدیل میشوند۔
ب – پسماند صنعتی
حاوی فلزات سنگین، اسیدها، حلالها و ترکیبات شیمیایی خطرناک است۔ این مواد حتی در مقادیر کم میتوانند خاک و آب را برای دههها آلوده کنند۔
ج – پسماند پزشکی
مدیریت پسماندهای پزشکی در ایران با وجود تلاشهایی برای بهبود، با چالشهایی بسیار مانند تفکیک نامناسب، آموزش ناکافی و مسائل عملیاتی در مراکز درمانی مواجه است۔ به طوری که پسماندهای عفونی، بخش قابل توجهی حدود ده تا بیست و پنج درصد، از پسماندهای بیمارستانی را تشکیل میدهند و نیازمند مدیریت بهتر مقررات ملی، آموزش بهبود یافته و سرمایهگذاری در فناوری مناسب برای دفع ایمن چنین زایدات هستند۔ به ویژه با توجه به افزایش حجم پسماندهای ناشی از رشد جمعیت و زبالههای یکبار مصرف، مسائل کلیدی شامل تفکیک ضعیف، آموزش مؤثر محدود و شیوههای مختلف دفع؛ دفن زباله، سوزاندن، اتوکلاو کردن است۔ به طوری که برخی از مراکز هنوز با زباله سوزهای غیرفعال دست و پنجه نرم میکنند۔
سرنگها، خون آلوده، بافتهای انسانی و داروهای تاریخگذشته از خطرناکترین انواع زباله هستند۔ مدیریت نادرست آنها میتواند موجب انتقال بیماریهای مرگبار شود۔
زبالههای الکترونیکی در ایران یک مشکل رو به رشد است که با افزایش تولید ناشی از مصرف بیشتر، خطرات قابل توجه بهداشتی و زیستمحیطی است؛ که با آلودگی خاک/آب، فقدان زیرساختها و مقررات مدیریتی قوی و خاص مشخص میشود۔ این امر منجر به نرخ بازیافت پایین با وجود مزایای اقتصادی بالقوه حاصل از مواد ارزشمند به کار رفته میشود۔ مطالعات در این زمینه را، همگام با آگاهی دهی عمومی، نیاز به سیاستگذاری علمی، برنامههای اطلاع رسانی و مشارکت عمومی را برجسته میکند۔
شامل موبایل، باتری، کامپیوتر و وسایل الکترونیکی است که حاوی سرب، جیوه و کادمیم هستند۔ این مواد بهراحتی وارد آب و خاک میشوند۔
شراکت مردم در پاکسازی محیط زیست
بنابرتعاريف موجود، بهداشت محيط به منزله كنترل تمام عوامل محيطی است كه بطور مستقيم يا غير مستقيم، به شكل حاد یا به مرور، سلامت انسانها را تهديد ميكند یا بعبارتی؛ کنترل عواملی از محیط زندگی که به نوعی روی سلامت جسـمی، روانـی، اجتمـاعی وسیاسی انسان تاثیر میگذارد را شامل میشود۔ بنابراين، بهداشت محيط در سلامت جامعه نقش زیربنایی دارد۔ این مقوله زیرمجموعه ای ازموضوع محيط زيست است، که امریست حیاتی وماورای هرگونه طبقه بندی اجتماعی، ابعاد بسيار گسترده فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی وسیاسی دارد و مشکلات عدم توّجه
به آن همه احاد جامعه را درگیرمیکند۔ وقتي به مباحث مطرح شده در ساز و كارهای مربوط به بهداشت محيط توجه ميكنيم، نقطه اشتراك زيادی در موضوعات آن با مسايل مربوط به محيط زيست و حفاظت از آن، مشاهده ميکنیم۔
موضوعاتی نظیر راهكارهای كنترل آلودگي هوا، خاك ، آب، مواد غذايی سالم، دفع پسماند، دسترسی به آب آشاميدني سالم، جمع آوری زباله و تصفيه فاضلاب و غيره…۔بسیار مهمند وباید مورد توجه خاص در سیاستگزاریهای ملی قرار گیرند۔
کشورهای توسعه یافته زبالهها را از طریق ترکیبی از استراتژیهای مختلف مانند بازیافت پیشرفته، تبدیل زباله به انرژی از روش سوزاندن و دفن زبالهها مدیریت میکنند اما، بخش قابل توجهی از پلاستیک و سایر زبالهها تحت پوشش بازیافت به کشورهای در حال توسعه صادر میشود و بار زیستمحیطی را در کشورهای جنوب جهان ایجاد میکنند۔ روشهای کلیدی شامل؛ مدیریت گسترده و یکپارچه بازیافت زباله، تبدیل زباله به انرژی سوزاندن برای گرما/برق، دفن زباله با بازیافت گازهای موجود در آنها ست۔ اما بازار صادرات زباله از کشورهای ثروتمند تر، این امکان را میدهد تا زبالههای با پردازش دشوار را پذیرا باشند که اغلب منجر به دفن غیرقانونی یا آلودگی محیط های محلی در کشورهای پذیرنده میشود۔ بیشتر کشورهای جهان هنوز بخش بزرگی از زبالههای خود را دفن میکنند۔ اما دفن زباله، اگر بدون مهندسی دقیق انجام شود، به یک بمب شیمیایی تبدیل میشود۔ در داخل تودههای زباله، هزاران واکنش شیمیایی و میکروبی رخ میدهد که دو محصول بسیار خطرناک تولید میکنند: شیرابه و گازهای ناشی از دفن زباله۔
شیرابه حاصله از انباشت دفن زباله
شیرابه حاصله از انباشت، دفن وفعل وانفعالات زباله مایعی سیاه، بد بو و بسیار سمی است که در آب باران و رطوبت بوجود آمده از میان زبالهها تولید میشود۔ این مایع حاوی؛ فلزات سنگین مانند سرب، جیوه و کادمیم، نیترات و فسفات، انواع باکتری، ویروس و ترکیبات سرطانزاست۔ شیرابه براحتی در خاک نفوذ کرده و وارد سفرههای آب زیرزمینی میشود۔ همان آبی که میلیونها نفر برای آشامیدن و کشاورزی به آن وابسته اند۔ آلودگی آبهای زیرزمینی یکی از خطرناکترین پیامدهای دفن زباله است، زیرا بازگشت آن به وضعیت سالم ممکن است دهها سال طول بکشد و حتی غیرقابل بازگشت باشد۔
انباشت غیر اصولی پسماند زیستگاه مطلوبی برای انواع حشرات، جوندگان ومنبع انواع امراض همراه با بوی نا مطبوع
در محل دفن زباله گازهای سمی بسیاری در شرایط کمبود اکسیژن داخل تودههای زباله، باکتریها مواد آلی را تجزیه کرده و گاز تولید میکنند۔ مهمترین این گازها عبارتند از: متان۱: گازی بسیار قابل اشتعال و یکی از قویترین گازهای گلخانهای، دیاکسید کربن۲: عامل گرمایش جهانی هیدروژن سولفید۳ گازی سمی با بوی تخممرغ گندیده که در غلظت بالا کشنده است
ترکیبات آلی فرار و دیوکسینها که مواد بسیار سرطانزایی هستند۔ این گازها در هوا نشت میکنند که موجب بوی نا مطبوع شدید، گاهاً منفجر شده، باعث آتشسوزی و آلودگی مزمن هوا میشوند و سلامت ساکنان اطراف دفن زباله را بشدت تهدید میکنند۔
باتوّجه به اهمیت فوق العاده موضوع، رسيدن به استانداردهای جهانی بهداشت عمومی در محيط هاي مختلف اجتماعی وانفرادی، لازمه برنامه ريزی و مديريت علمی درباره پسماند است۔ اينها خوددلايلی برارتباط تنگاتنگ برای مدیریت همآهنگ وارگانیک ميان دستگاه های متولی بهداشت عمومی، بهداشت محیط و محيط زيست با يكديگر و ساير حوزه های مربوطه است۔
درایران بایک محاسبه معمولی وفرض اینکه میزان زباله سرانه تولیدشده یک کیلودرروزمحسوب شود، زباله ای بالغ بر ۸۵۰۰۰ تن مواد زاید جامد تولید میشود که در مقایسه بااستانداردهای جهانی ۲۰۰ تا۳۰۰ گرم زباله روزانه، تفاوت فاحشی دارد۔ باتوّجه به ازیاد جمعیت و توسعه صنایع به گونه ایکه درکشور مطرح است، موجب افزایش مواد زايد جامد شده و بالطبع تغييرات فيزيكی وشيميايی ناشی ازآنها را بدنبال دارد۔ بطوريكه برنامه های جمع آوری و دفع زباله بصورت موجود جوابگوی نيازهای اين بخش ازكارنخواهد بود۔
این بخش عمده ازخدماات دولتی درایران آخوند زده امریست به فراموشی سپرده وعدم مدیریت علمی وتوّجه کافی به این بخش مهم از بهداشت محیط درخلال این چهل و هفت سال بصورتهای مختلف درجای جای کشور نمادش را نشان داده است۔ ادامه روند فعلی تولید زائدات، امر جمع آوری، دفع، بازيافت و اصولا مديريت مواد زايد جامد و مایع در ايران، با توجه به نوع و کمیت زباله های تولید شده، تفاوت فاحشی با استانداردهای جهانی دارد و خواهد داشت۔ لذا، ماورای بكارگيری هر گونه تكنولوژی، بدون داشتن مدیریت مردمی، برنامه ریزی دقیق علمی، عدم آگاهی واقعی ازمشکلات وضایعات ناشی ازامرحیاتی بهداشت محیط، شناخت مواد و سازگاری این عوامل بامحیط محلی كاربیهوده وبدون نتیجه ایست۔
نمونه ای از محل انباشت پسماند در ایران
درادامه، باید بوجود هفتاد درصد مواد آلی قابل کمپوست و بیش از چهل درصد رطوبت در زباله های خانگی ایران اشاره کرد، وازسویی دیگربه شرایط اقلیمی، آب و هوایی و شرایط زیست مختلف با سبک و فرهنگ منحصربه خود۔ همه این متغیرها، دلیلی روشن براهمیت شناخت علمی ازموضوع پسماند وبکارگیری تکنولوژی مناسب درشرایط خاص است۔ آموختن ازسالیان تجربه های مؤثرملّی وبین المللی درجمع آوری و دفع زباله وپسماند، میتواند هزینه هنگفت وضایعات تابعه آنرا به گونه فاحشی برای شهرداریها کاهش دهد۔ توّجه باین امر، نشانگر اهمیت این مسئله در برنامه های محیط زیست یک کشوراست۔
توجه به امر بهداشت و سلامت جامعه و رعايت جنبه هاي پيشگيری امراض قبل از درمان، توّجه کافی به سيستمهای جمع آوری و دفع مواد زايد را كه مسبب اصلي آلودگی در شهرها و روستاهاي كشوراست، امری حیاتی برای دولتمردان میکند۔ اشاعه بيماريهای مختلف واگیردار، بروز وبا، انواع بيماريهای پوستی، سلسله بيماریهای سرطان زا و سكته های ناگهانی در جوامع كنونی كه معمولا به مواد فساد پذير و پس مانده هاي شيميايی محيط زيست نسبت داده ميشود، ماحصل تداخل صدها نوع مواد سمی و عفونت زای ناشی از زباله هاي شهریست۔ انتشاراین قبیل مواد همراه با آلودگیهای آب، خاك و هوا، زندگی روزمره مارا مورد تهدید جدّی قرار میدهد۔
یکی از خطرناکترین جنبه های بحران پسماند همآنگونه که در بالا اشاره شد، اثر مستقیم و غیرمستقیم آن بر سلامت انسان است۔ زبالهها نهتنها محیط زندگی را آلوده میکنند، بلکه بهطور فعال در انتقال بیماریها نقش دارند۔ محلهای دفن زباله، مراکز تجمع عوامل بیماریزا، حشرات ناقل و جوندگان هستند۔ انواع بیماریهایی که ناشی از دفع غیر علمی و اصولی بوجود میآیند، شامل:
نمونه ای از موجودات ناقل در اماکن انباشت زباله
الف – بیماریهای عفونی؛ زبالههای فاسد محیط مناسبی برای رشد باکتریها و ویروسها فراهم میکنند۔ در مناطق فاقد سیستم جمع آوری و دفع مناسب زباله، این بیماریها بسرعت به اپیدمی تبدیل میشوند۔ تماس مستقیم یا غیرمستقیم با این مواد میتواند باعث شیوع بیماریهایی مانند وبا، اسهالهای عفونی، حصبه و هپاتیت۴۔
ب – بیماریهای انگلی که حشرات ناقل آنها هستند؛ محلهای انباشت زباله زیستگاهی ایدهآل برای مگسها، پشهها و موشها هستند۔ این ناقلان میتوانند بیماریهایی نظیر مالاریا، تب دنگی، لیشمانیوز و طاعون را منتقل کنند۔ در بسیاری از مناطق شهری و روستایی، افزایش جمعیت این ناقلان مستقیماً با مدیریت ضعیف پسماند مرتبط است۔
مطالعات متعدد نشان داده اند که زندگی در نزدیکی اماکن دفن زباله یا زباله سوزی، خطر ابتلا به انواع سرطان را افزایش میدهد۔ دلیل اصلی این مسئله، قرار گرفتن طولانی مدت در معرض مواد سرطانزا است۔ مهمترین عوامل سرطانزایی پسماندعبارتند از: دیوکسینها، فورانها۵، بنزین، ترکیبات آلی فرار، فلزات سنگین مانند کادمیم، آرسنیک، سرب، جیوه وذرات معلق ریز (ریزگردها۶۔ این مواد میتوانند از طریق هوا، آب و غذا وارد بدن شوند و در بافتهای بدن انباشت شوند۔ کودکان، زنان باردار و سالمندان بیشترین آسیبپذیری را دارند۔
نمونه ای از دفع غیر اصولی پسماند پزشکی در ایران
بعنوان یک نمونه بارز از عدم مدیریت پسماند در حاکمیت آخوندی را، میتوان به انباشت پسماند و زباله و مشکلات محيط زيست در جنگل سراوان استان گيلان اشاره کرد۔ البته از چنین نمو نه هایی در سرتاسر ایران میتوان مشاهده کرد۔ يکي ازآنها دفن غير بهداشتی پسمانداست که آلودگی آب، خاک، هوا و بطورکلی محيط زيست را به دنبال دارد۔ شهر رشت مساحتی درحدود ۱۳۶ کيلومتر مربع، و روزانه براساس آمارهای مختلف ارائه شده دولتی حدود ۵۰۰ تا ۲۰۰۰ تن زباله توليدمیکند۔ شهررشت بعنوان مرکزاستان ويکي از شهرهاي مهم شمال کشوراست که بايد بصورت جدی نسبت به ساماندهی زباله های آن چاره انديشی کند۔
در حال حاضر زباله های این شهر ودیگرشهرهای استان در منطقه جنگلی سراوان بطور غيراصولی دفن ميشوند۔ نظربه اهميت موضوع به بررسی منابع نگارش شده و ارزيابی مکان دفن و خسارات ناشی از دفن زباله های شهر رشت در منطقه جنگلی سراوان پرداختیم تا عمق موضوع تا اندازه ای واضح شود۔ بررسی ها نشان ميدهد که محل انتخابی براي دفن زباله از لحاظ زيست محيطی نامناسب بوده است۔ همچنين بعلت شرایط آب وهوایی خاص جنگل سراوان، مولد بوی نامطبوع درمنطقه گردشگری جنگلی بوده ومقدارمتنابهی شيرابه های مسموم تولیدمیکند۔ عدم بازیافت آنها با توجه به توپوگرافی محل انتخابی و مجاورت آن با آبراهه های منطقه، اين شيرابه ها در جهت شيب زمين به سمت رودخانه های گوهررود، سياهرود یا زرجوب انتقال مي يابند۔ نتیجه آن، نابودی این دو رودخانه شهر رشت و جاری شدن شیرابه در سیاه اسطلخ رشت، تالاب انزلی و در نهایت دریای خزر خواهد بود۔
وضعیت آلودگی در مرداب انزلی
نتايج بررسی های کارشناسان نشان ميدهند که ادامه روند فعلی انباشت زباله، با در نظر گرفتن رشد جمعيت مقدارمساحت محل این انباشت غیر بهداشتی بیست هکتارازجنگلهای هیرکانی راقربانی خود کرده است۔ بطورقطع ادامه این شیوه ازمدیریت زباله وبازیافت باعث تخریب، آلودگی و نابودی اراضي جنگلي سراوان در آينده نه چندان دور خواهد بود۔ درنهایت، باعث عمده ترين آلودگی درتالاب بين المللی انزلی ازطريق رودخانه پيربازاربوده كه دو رودخانه كوچكتر گوهررود و زرجوب به آن منتهی میشوند۔
فاضلابها و آلاينده هاي شهرستانهای بندرانزلی، فومن، صومعه سرا، رشت و ماسال نيز به اين تالاب ميريزند۔ علاوه بر فاضلابهای شهری، سموم كشاورزی شاليزارهای روستاهای پيرامون تالاب انزلی نيز از طريق زهكشها بطور مستقيم وارد اين تالاب ميشوند۔ تالاب انزلی در كنترل سيلاب و جلوگيری از فرسايش سواحل دريای خزر و همچنين اقليم نواحی مجاور خود نقش مهمی دارد۔ طبيعت سيلابی اين رودها بدون وجود تالاب انزلی، باعث بروز اختلالات آشكاری در كانونهای جمعيتی و متمركز در دشت گيلان ميشود۔
سالانه حدود سی ميليون متر مكعب فاضلاب شهری، روستايی، بيمارستانی و صنعتى، و دویست هزار تن زباله بدون تفكيك درسطح حوزه آبخيز تالاب انزلى بدون تصفيه اصولى وارد رودخانه هاى حوزه و سرانجام تالاب انزلى ودرنهایت وارد دریای خزر میشود۔ بررسى غلظت فلزات در رسوبات میتواند اطلاعات مفيدى از آلودگى تالاب را ارائه دهد۔ با توجه به مواردى كه گفته شد، برخى فلزات سنگين نظیركادميم، مس، آهن، سرب و روى در بستر رسوبات تالاب انزلى مشاهده شده است۔
تبعات دفن زباله در جنگلهای هیرکانی که مهمترین منبع تامین اکسیژن ایران محسوب میشوند، این روزها چنان حاد شده که به نطق نمایندگان مجلس رژیم نیز راه یافته است۔ بیش از سی سال است که دفن غیراصولی زباله در شهرهای شمالی کشور، به یک بحران بزرگ زیست محیطی تبدیل شده و با توجه به تأثیر مستقیم آلودگی این زباله ها بر آب، خاک، گیاهان و جانوران، تعلّل در ساماندهی این امر میتواند تبعات سنگینی برجان و زندگی مردم شمال کشورداشته باشد۔
منطقه سراوان، محیطی جنگلی وبخشی از جنگلهای هیرکانی در هفده کیلومتری جاده رشت -تهران قراردارد۔ پارک جنگلی سراوان از قدیمی ترین پارکهای جنگلی گیلان میباشد و دارای گونه های بی نظیر، متنوع و نادر گیاهی است که ازذخایر ژنتیکی محسوب شده و چشم اندازهای فوق العاده ای دارد۔ نزدیکی این جنگل به مرکز استان و مجاورت با جاده سراسری باعث شده تا این مکان در زمره پارکهای جنگلی مهّم قرار گیرد و به یکی از جاذبه های طبیعی گردشگری شهر رشت تبدیل شود۔ مساحت این پارک حدود ۱۴۹۶ هکتار و در ارتفاع پنجاه تا دویست و پنجاه متری از سطح دریا قرار گرفته است۔ حدود دویست وده هکتار از این پارک حفاظت شده و ۵۲۱ هکتار از آن برای تفرج پراکنده و ۷۵۶ هکتار از آن به تفرجگاه متمرکز اختصاص یافته است۔
حالا، براساس گزارشهای مردم نهاد وروزنامه های حکومتی، جنگل سراوان میزبان، محل دپو و دفن زباله رشت و چند شهرستان دیگراستان گیلان است۔ امروزه انباشت زباله درآنجا، به کوهی با ارتفاع بیش از نودوپنج متر میرسد۔ بیش از سه دهه است که هر روز ۱۱۰۰ تا ۲۰۰۰ تن زباله شهری و روستایی را درخود جای مید
هد۔ البّته، در سایر نقاط گیلان نیز زباله درحساس ترین نقاط، از حاشیه تالابها گرفته تا ساحل دریا، حاشیه رودخانه ها و مناطق جنگلی دفع میشوند۔
ماحصل این کار آلودگی آبهای سطحی و زیرزمینی است که، معضلات محیط زیستی و بهداشتی بسیاری را برای مردم بوجود آورده است۔ در رویشگاه جنگل سراوان مشکلات متعدد زیست محیطی وجود دارد که منجر به خسارات زیاد به منابع طبیعی این استان شده است۔ روی دیگر این سکه، ورود شیرابه زباله های انباشته دردپوی سراوان به عنوان آلاینده عمده که نابودکننده اکوسیستمهای ارزشمند گیاهی، جانوری وانسانی است۔ ودر نهایت رسیدن این شیرابه ها به تالاب انزلی ودریاچه خزرومسمومیت محیطی گسترده تراست۔
انباشت این حجم عظیم از زباله در این منطقه، علاوه بر تهدید سلامت مردم، ایجاد بوی نامطبوع، زایشگاهی برای مگس های ناقل بیماری وآلودگی درسراوان و روستاهای اطراف، تهدید جدی تنوع زیستی و محیط زیست منطقه شده است۔ منظره زشتی را در این منطقه پدیدار کرده است که با توجه به ظرفیت بالای استان گیلان در گردشگری، به این امرمهم نیز آسیب وارد کرده است۔ کوه زباله سروان، امان مردم منطقه را بریده است و کاربران فضای مجازی با راه اندازی کارزاری تحت عنوان “درخواست رسیدگی به وضعیت زباله سراوان, بزرگترین آلودگی محیط زیست گیلان” در تاریخ سوم بهمن ماه ۱۴۰۰، خواستار دفع اصولی زباله دراین منطقه شده اند۔ موضوع این کارزاردادخواهی مردم سراوان و روستاهای مجاورآن، انباشت زباله بصورت غیراستاندارد، آلودگی های شدید زیست محیطی و به خطر انداختن سلامت مردم منطقه است۔ حال عدم توجه متوّلیان امربخصوص دولتهای مختلف به این موضوع حیاتی، سبب آمدن اهالی منطقه به خیابانها شده ودرگیری سنگینی رابانیروهای سرکوبگرانتظامی بوجودآورده است۔
دفع پلاستیک یکی از بزرگترین چالشهای مدیریت پسماند هستند۔ این مواد بدلیل پایداری شیمیایی بالا، صدها سال در محیط باقی میمانند۔ با گذشت زمان، پلاستیکها به ذرات بسیار ریزتری به نام میکروپلاستیک تبدیل میشوند۔ وارد آبهای سطحی و زیرزمینی میشوند، توسط ماهیها و جانوران دریایی بلعیده شده و از طریق غذا و آب وارد بدن انسان میشوند۔ امروزه میکروپلاستیکها در خون انسان، بافت ریه و حتی جفت جنین شناسایی شدهاند۔ اثرات بلندمدت این ذرات هنوز بطور کامل شناخته نشده است، اما شواهد موجود از اختلالات هورمونی و افزایش خطر بیماریها حکایت دارد۔
بحران پسماند در ایران، ابعاد یک فاجعه ملی یافته است۔ زباله یا همان «طلای کثیف» یکی از مسایل اساسی زیست بوم در جهان شده است۔ در ایران این موضوع تبدیل به معضلی فراتر از قدرت حاکمیت شده است۔ سرانه تولید زباله در ایران دو و نیم برابر میانگین جهانی است۔ برپایه آمارهای رسمی، روزانه بیش از پنجاه تا هشتادوپنج هزار تُن و سالانه بیش از ۲۱ میلیون تُن زباله در ایران تولید میشود۔ برخی گمانهزنی های غیررسمی و تایید نشده، ارزش تقریبی هر تُن زباله را رقمی نزدیک به چهارصد هزار تومان و گردش مالی زباله در کشوررا بیش از شش هزار میلیارد تومان برآورد کرده اند۔
حجم عظیم گردش مالی در صنعت زباله جهان، باعث حضوردستهای بسیارقدرتمند (مافیا) در این بخش ازصنعت شده است و ایران نیز از این موضوع مستثنی نمانده است۔ یک کارشناس محیط زیست در اینباره میگوید که: مافیای پسماند اجازه نمیدهد تغییر چهره و بهسازی محلهای دفن زباله یا اقدام مناسبی در زمینه جمع آوری پسماند در سطح شهرها صورت گیرد۔ او افزون بر گفتن اینکه زباله میتواند در مراحل گوناگون مافیا داشته باشد، گفت: زباله از مرحله جمع آوری تا پردازش معمولا دست پیمانکارانی میافتد که این زباله هاراجمع آوری و به محلهای دپو، پردازش پسماند و سایر محلهای دیگر منتقل میکنند۔ این درحالیست که بدلیل قیمت خوبی که بخصوص اکنون زباله پیدا کرده و بازارانحصاری که دست تعدادی افراداست، مافیای پسماند میتواند براحتی قیمت پسماند را افزایش یا کاهش دهد۔
گوشه دیگری از پارک جنگلی سراوان
مافیای پسماند چگونه عمل میکند؟ به گفته کنشگران محیط زیست: کاری که مافیای پسماند انجام میدهداین است که زبالهگردهایی را به خدمت خود میگیرد، عمدتاً کودکان کار، زنان بی سرپرست وافرادکم درآمد تازباله های خشک و قابل بازیافت را ازسطح شهرودرمحلهای دپوی زباله جمع آوری کنند۔ این درحالیست که به عنوان مثال قیمت مبادله زباله هایی مانند بطری های آب معدنی کیلویی پنج هزار تومان و قوطی های فلزی مانند قوطی نوشابه کیلویی هشت هزار تومان است۔
بدینصورت: زبالهگردها با تفکیک و جمع آوری زباله های خشک از سطح شهرآن را در قبال دریافت مبلغی به پیمانکاران تحویل میدهند۔ همچنین این پیمانکاران در محلهای دفع زباله کارگران زیادی را به کار میگیرند تا زباله ها را تفکیک کنند۔ این اقدامات در حالی صورت میگیرد که براساس قانون مدیریت پسماند، خرید و فروش زباله به این شکل غیرقانونی وممنوع است و نباید دخل و تصرفی به این صورت در مناطق دفع زباله صورت بگیرد۔
قانون مدیریت پسماند نقش تمام نهادها را در زمینه پسماند مشخص کرده است۔ وظیفه اجرایی مدیریت پسماند برعهده وزارت کشور و نهادهای زیرمجموعه آنست۔ درسطح استان برعهده استانداریها، درشهرها برعهده شهرداری ها، در روستاها برعهده دهیاریها و نقش نظارتی آنراهم سازمان حفاظت محیط زیست عهده داراست۔
بنابراین، هرگونه اصلاحاتی، از جمله در حوزه محیط زیست تنها پس از یک دگردیسی بنیادین سیاسی، یعنی دفع سایه شوم ولی فقیه و استقرار نهادهای دموکراتیکِ برآمده از بطن جامعه ممکن خواهد بود؛ جایی که شهروند نه رعیت، بلکه به عنوان تصمیمگیرنده وارد صحنه شود۔
پس از سرنگونی رژیم ولایت فقیه، بازسازی محیطزیست ایران بدون بازسازی فرهنگ مسئولیت پذیری مدنی ممکن نخواهد بود۔ نخستین گام اجرایی، آغاز آموزش زیست محیطی از کودکی است؛ آموزشی که نه شعاری، بلکه پیوسته با زندگی روزمره، قانون و رفتار اجتماعی گره خورده باشد۔ کودک از خانه و مدرسه میآموزد که طبیعت؛ خانه مشترک اوست، نه ملک حکومت، و حفظ آن بخشی از وظایف فردی و جمعی است۔
این آموزش تنها زمانی اثرگذار خواهد بود که با نظام عادلانه پاداش همراه شود۔ تجربه جوامع موفق نشان میدهد که نبود پیامد برای تخریب محیط زیست، فرهنگ سازی را در برابر راحت طلبی فردی بی اثر میکند۔ در ایران آینده، قانون باید حامی آموزش باشد، نه ابزار سرکوب؛ تا شهروند بداند رعایت نظم زیست محیطی هم حق و هم مسئولیت اوست۔
همزمان، احیای سرمایه اجتماعی و میدان دادن به تشکلهای مستقل محلی ضروری است۔ شبکه های کوچک مردمی، بدون وابستگی به ساختارهای فاسد، میتوانند مدیریت پسماند، پاکیزگی محل زیست و حفاظت از طبیعت را به کنشی داوطلبانه و افتخارآمیز تبدیل کنند۔ پیوند دادن پسماند با ارزش اقتصادی در سطح محلی، و تعریف پاکیزه نگه داشتن شهر بهعنوان شکلی از مشارکت و مقاومت مدنی مثبت، میتواند کار ساز باشد۔
در نهایت، حفاظت از محیطزیست در ایران آزاد آینده نه وظیفه ای تحمیلی، بلکه مسئولیتی همگانی خواهد بود؛ مسئولیتی که از آموزش ریشه ای آغاز میشود، با قانون عادلانه پشتیبانی میگردد و با خود سازماندهی اجتماعی به ثمر مینشیند
حال باتوّجه بآنچه که گفته شد، پرتغال فروش کیست؟ ومافیا کجاست؟ آیااین همان مافیای برتر یعنی ولی فقیه و جماعت بیت منحوس اونیست؟ که، نه قوّه قضائیه توانایی رویارویی با آنرا دارد، نه قوّه مجریه وجنبشهای مردمی را هم به حساب نمیآورد۔ نیروهای انتظامی سرکوبگرش راگسیل میکند تا با سرکوب وحشیانه، کورکردن معترضین وکشتاربه خواسته به حق مردم پاسخ دهند۔ تفاوتی هم برایش ندارد: کشاورزان اصفهان، کشاورزان تشنه خوزستان، کشاورزان چهارمحال وبختیاری…… ویااعتراض روستاهای جنگل سراوان رشت باشند۔ آیا این دست پنهان، همان سپاه ضدخلقی پاسداران و پدر خوانده جنایتکارش خامنه ای نیست؟ بی جهت مردم دراعتراضات خیابانی شعارنمیدهند: «دشمن ماهمینجاست، دروغ میگند آمریکاست» یا «تنهاره رهایی، سلاح وسرنگونی»۔
گروه کار محیط زیست: دکتر حسین جهانسوز، دکتر خلیل خانی، حمید معاصر، خانم زهره روشن غیاثی، خانم الهام زندی، مهندس محمود مقدس و رضا تند۔
______________________________________________________________________________
توضیحات:
1۔ CH₄ 2۔ CO₂ 3۔ SH₂ 4۔ A & E 5۔ Furans 6۔ PM2۔5